Zolang de boom bloeit

1800-1900
1800-1900

Syktocht om it wiere Fryslân

Joast Hiddes Halbertsma, portret troch Willem Bartel van der Kooi, 1828. Foto: Herman Kalverla, kolleksje Fries Museum.




It Frysk-eigene wurdt yn de njoggentjinde iuw hieltyd mear lykslein mei it plattelân, de iuwenâlde skiednis, it folkskarakter en de Fryske taal. Yn de syktocht om it autentike Fryslân geane advokaten en skoalmasters foarop.

De beskieden bloei fan de Fryske literatuer dy’t yn de achttjinde iuw begjint mei de werûntdekking fan it wurk fan Gysbert Japix set him yn de njoggentjinde iuw troch. De bruorren Halbertsma leverje pionierswurk mei De lapekoer fan Gabe Skroar (1822) en bringe al har wurk letter byinoar yn de Rimen en Teltsjes (1871), út soarte it Fryske literêre monumint fan de njoggentjinde iuw. In klassiker as Waling Dykstra syn De silveren rinkelbel (1856), de earste roman yn it Frysk, ferskynt yn dizze iuw. Krekt as de rest fan West-Europa is Fryslân yn de besnijing fan de romantyk. It plattelân jildt as ûnbedoarn en as it plak dêr’t yn de taal de folkssiel noch it bêst bewarre wêze soe. It is saak om dy kultuer fêst te lizzen foardat dy troch de moderne ûntjouwingen (lykas de opkomst fan de stoomtrein) ferlern gean kin. It Frysk-eigene wurdt yn de njoggentjinde iuw hieltyd mear lykslein mei it plattelân, de iuwenâlde skiednis, it folkskarakter en de Fryske taal. Yn de syktocht om it autentike Fryslân geane advokaten en skoalmasters foarop.

IT FRYSK WURDT BÛTEN TSJERKE, KRANTE EN SKOALLE HÂLDEN

Rinse Posthumus (1790-1859) wie in foarútstribjend dichter en predikant. Hy sette Shakespeare oer yn it Frysk en die op ’e kânsel de ôfkundiging fan psalmen of Bibelteksten yn it Frysk. Mar doe’t er tastimming frege om de psalmen ek te sjongen yn it Frysk gie dat foar de tsjerkeried in stap te fier. In oar foarbyld.   Sels de beursberjochten fertaalde de populêre folksskriuwer Waling Dykstra (1821-1914) foar syn Frîske Nysbode (1864-1865) yn it Frysk. De krante krige lykwols te min lêzers om út te kinnen,
en datselde gou yn 1890 foar syn earste besykjen om te kommen ta in algemien Frysktalich wykblêd, Sljucht en Rjucht. Dat koe yn 1897 allinne mar fannijs fan start gean (en it mei sukses úthâlde oant 1941) tanksij it Selskip, in yn 1844 oprjochte literêre klup dy’t it brûken fan it Frysk befoarderje woe. Alle leden fan it
Selskip waarden automatysk abonnee fan Sljucht en Rjucht. In literêr tydskrift foar in lytsere rûnte fan sa’n twahûndert lêzers
koe doe al wol út.
Yn de iepenbiere romte (skoalle, tsjerke, rjochtbank) bleau it Nederlânsk de dominante taal. Dat wie de taal fan it nije
Keninkryk der Nederlannen en ek de taal dêr’t alle Nederlânske bern ûnderwiis yn krigen. Foaral yn de twadde helte fan de njoggentjinde iuw stjoerden hieltyd mear âlden de bern nei skoalle (wetlike learplicht wie der earst fan 1901 ôf). It is ferliedlik om in streekrjocht ferbân te lizzen tusken dy ûnderdrukking fan it Frysk en de geweldige opbloei fan de Fryske literatuer yn de njoggentjinde iuw. Mar sa ienfâldich leit it dochs net. De opmars fan de Fryske kultuer en literatuer begûn net op it plattelân mar yn de stêd.

202 0315_Althuysen.jpg

Waling Dykstra wie sa populêr, dat syn namme brûkt waard foar in sigaremerk. Foto: John van Geffen.




De mooglikheden om sosjaal te klimmen waarden yn de rin fan de njoggentjinde iuw grutter, en dat seagen je yn de rûnte fan it Selskip.

ADVOKATEN EN SKOALMASTERS

J.C.P. Salverda (1783-1836), dichter en oan leger wâl rekke
skoalmaster dy’t mei syn grutte, disoarderlike húshâlding yn  it ‘neakene Wûns’ wenne, hie neffens freonen en kunde syn  alderkostberste papieren altyd by him yn in read brievetaske. Mar nei in jammerdearlik stjerbêd, dat wiidweidich beskreaun is troch rasferteller Joast Halbertsma (finster 5), bedarre it taske tagelyk mei it bêdeguod dat optilde fan de flieën op de rûchskerne. Dat tema, it autentike Fryslân dat rêden wurde moat fan de rûchskerne, is it ûnderwerp fan Goffe Jensma syn boek Het rode tasje van Salverda (1998). Dy lit dêryn sjen hoe’t twa groepen boargerlike yntellektuelen it lettere byld fan Fryslân sterk kleure hawwe.
As earste wie der it deftige ‘Friesch Genootschap voor Geschied-, Oudheid- en Taalkunde’, oprjochte yn 1827 út de hegerein – adel, juristen en bestjoerders, lju dy’t yn de eardere Republyk in protte macht hân hiene. It Frysk Genoatskip woe net dat âlde Fryske stikken lykas manuskripten, oarkonden en deistich ark yn de
rin fan de tiid ferdwine soene. De leden hâlden lêzingen en setten útein mei it earste Frysktalige ferieningsblêd, it Friesch Jierboeckje (1828-1835). Dêr stiene ek histoaryske ferhannelingen yn it Frysk yn. It wie noch net sa maklik om in jierboekje fol te krijen. De hearen mochten dan wol graach in stikje yn it Frysk hearre of lêze, in grut part fan har spruts de taal net en skreau der ek net yn. It Jierboeckje waard yn 1837 ferfongen troch it  Nederlânsktalige De Vrije Fries, it âldste, no noch besteande wittenskiplik tydskrift fan Fryslân. It Genoatskip lei allyksa de basis foar de kolleksje fan it lettere Fries Museum. By de leden hearden ek twa fan de bruorren Halbertsma.
Yn 1844 folge de lytse boargerij mei de oprjochting fan it
earder neamde Selskip, folút ‘Selscip for Friesche tael- en
scriftekennisse’, in jier nei de definitive ein fan de Frjentsjerter Akademy (tusken 1811 en 1843 koene je dêr noch wol in wittenskiplike foaroplieding folgje). Yn it Selskip sieten in opfallend soad skoalmasters. De mooglikheden om sosjaal te klimmen waarden yn de rin fan de njoggentjinde iuw grutter, en dat seagen je yn de rûnte fan it Selskip. De ûnderwizer Harmen Sytstra (1817-1862, finster 7), ien fan de trije oprjochters, en syn grutste konkurrint, Waling Dykstra, begûnen har karriêre allebeide as bakkersfeint. It Selskip naam yn 1851 in groepsabonnemint op Iduna, it Frysktalige moanneblêd dêr’t Harmen Sytstra yn 1845 mei úteinset wie, en hie fierder in eigen jierboekje, Swanneblommen (1850-1916). 
It Frysk Genoatskip en it Selskip wiene beide besletten
ferieningen. Je koene allinne lid wurde as je dêrfoar frege
waarden. De ferieningen wiene opdield yn ferskate ‘kriten’, ôfdielingen yn de stêd en op it plattelân, en hiene byinoar sa’n 130 aktive leden, nêst in gruttere groep fan ‘gewoane leden’ (abonnees) en eareleden. It Frysk Genoatskip wie oant 1877 mei sa’n trijehûndert leden grutter. In grut part fan har (40 persint) hie Fryslân doe ferlitten. Om de iuwwiksel hinne waard it Selskip it grutst.

303 Rimen en Teltsjes Omslag editie Fryske Klassiken 1993.jpg

Utjefte Rimen en Teltsjes fan 1993. Untwerp: Chaim Mesika bNO.


(De rest fan de ynhâld folget letter).


Finsters foar dizze perioade